Το ορατόριο Ιούδας Μακκαβαίος (Judas Maccabaeus) του George Frederic Handel (1747)

Το ορατόριο αποτελεί μια εκτενή μουσική σύνθεση για φωνή σόλο, χορωδία και ορχήστρα, που αντλεί τα θέματά της από τη Βίβλο, αλλά δεν προορίζεται για λειτουργική χρήση στην εκκλησία. Οι καθολικοί συνθέτες, όπως ο Johan Sebastian Bach (1685-1750), δανείζονταν την υπόθεση των έργων τους κυρίως από τα Ευαγγέλια, αλλά οι προτεστάντες συνθέτες προτιμούσαν να ανατρέξουν στην Παλαιά Διαθήκη για να αναζητήσουν θέμα για τα ορατόριά τους. Έτσι ο George Frederic Handel
(1685-1759), ένας Γερμανός προτεστάντης με καταγωγή από την πόλη Halle, ο οποίος «μετανάστευσε» στην προτεσταντική Αγγλία, που διήνιε την Γεωργιανή εποχή (1714-1830), συνέθεσε το 1746 το ορατόριο Ιούδας Μακκαβαίος (Judas Maccabaeus), το οποίο παρουσιάστηκε ένα χρόνο αργότερα στο Βασιλικό θέατρο του Covent Garden. Η πλοκή του έργου εμπνέεται από τα γεγονότα που περιγράφονται στα δύο από τα συνολικά τέσσερα βιβλία των Μακκαβαίων (Μακκαβαίων Α΄ και Β΄) που περιέχονται στην Παλαιά Διαθήκη. Σύμφωνα λοιπόν με τα βιβλία των Μακκαβαίων ο Σελευκίδης βασιλιάς Αντίοχος Δ΄ ο Επιφανής (176-163 π.Χ.) αποφάσισε να απαγορεύσει με ποινή θανάτου τη λατρεία του Θεού του λαού του Ισραήλ. Μάλιστα ο Αντίοχος θέλησε να επιβάλλει τη λατρεία των δικών του θεών και για το λόγο αυτό μετέτρεψε το Ναό της Ιερουσαλήμ σε ναό του Δία, όπου τελούνταν θυσίες χοίρων, ενός ζώου δηλαδή που οι Εβραίοι το θεωρούσαν ακάθαρτο. Πολλοί Ιουδαίοι, που δεν υπάκουσαν στις εντολές του βασιλιά και συνέχισαν να τελούν τα θρησκευτικά τους καθήκοντα, όπως την περιτομή και τη μελέτη των Γραφών, βρήκαν τότε μαρτυρικό θάνατο. Όμως οι άδικοι διωγμοί προκάλεσαν την αντίδραση των Εβραίων. Το 167 π.Χ. ο ιερέας Ματταθίας και οι πέντε γιοί του, ένας εκ των οποίων ήταν ο Ιούδας Μακκαβαίος, αποφάσισαν να εναντιωθούν και να αντισταθούν δια της βίας στην απόφαση του Αντίοχου και έτσι κήρυξαν την επανάσταση. Το ορατόριο ξεκινα με το θρήνο των Ισραηλιτών για το θάνατο του Ματταθία, ο οποίος πέθανε το 166 π.Χ. Η τελευταία επιθυμία του Ματταθία ήταν να γίνει ο Ιούδας ηγέτης της εβραϊκής αντίστασης. Ο Ιούδας συγκέντρωσε γύρω του ένα μικρό αριθμό πολεμιστών με τον οποίο κατατρόπωνε τα πολυπληθή στρατεύματα των Σελευκιδών, που στάλθηκαν πολλές φορές εναντίον του και μάλιστα υπό την ηγεσία διαφορετικών στρατηγών κάθε φορά. Οι ικανότητές του στη μάχη του χάρισαν το επώνυμο Μακκαβαίος, που στα ελληνικά σημαίνει σφυρί, καθώς φαίνεται ότι σφυροκοπούσε συνεχώς τους εχθρούς του.


Μετά από αρκετές νικηφόρες μάχες οι Ισραηλίτες κατάφεραν να απελευθερώσουν την Ιερουσαλήμ το 164 π.Χ. Αμέσως μετά την ανακατάληψη της πόλης ο Ιούδας φρόντισε να καθαγιαστεί ο Ναός του Σολομώντα και να αποδωθεί και πάλι στη λατρεία του Θεού των Πατέρων του. Σε ανάμνηση αυτού του τόσο σημαντικού γεγονότος οι Εβραίοι καθιέρωσαν την εορτή της Hannukah (εγκαινίων), που εορτάζεται ακόμη στις μέρες μας και στην οποία γίνεται συχνά αναφορά κυρίως σε αμερικάνικες ταινίες και σειρές. Το αποκορύφωμα της νίκης του Ιούδα επισφραγίστηκε με μια συνθήκη ειρήνης με τη Ρωμη, η οποία είχε ήδη αρχίσει να παίζει καθοριστικό ρόλο στις πολιτικές εξελίξεις της Ανατολικής Μεσογείου. Πολύ σοφά ο Handel επιλέγει να κλείσει το ορατόριο τη στιγμή που ο λαός του Ισραήλ αναπέμπει ευχαριστίες και ψαλμούς για τα χαρμόσυνα νέα της συνθήκης, που έφτασαν στα Ιεροσόλυμα από τον απεσταλμένο Ευπόλεμο. Όμως ο πόλεμος δεν είχε τελειώσει. Ο βασιλιάς Αντίοχος Ε΄ ο Ευαπάτωρ (164-162 π.Χ.), που δεν ήθελε να παραδεχτεί την ήττα του, αφού ταπεινώθηκε από ένα τόσο μικρό έθνος με ελάχιστο στρατό, έστειλε και πάλι ένα τεράστιο στράτευμα για να καταστείλει την επανάσταση των Ιουδαίων. Το 160 π.Χ. στην περιοχή Ελασά ο Ιούδας αποφασίζει να δώσει μια ακόμη μάχη, παρά να διαλέξει τη φυγή. Διαθέτει, όμως, μόλις 800 άνδρες, ενώ οι εχθροί έχουν 20000 πεζούς και 2000 ιππείς. Παρόλα αυτά δεν υποχωρεί, μάχεται και αποκρούει τους εχθρούς του. Ωστόσο οι Σελευκίδες καταφέρνουν να τον περικυκλώσουν και πέφτει ηρωικά μαχόμενος, αφού πολέμησε μέχρι την τελευταία του πνοή. Μετά τη μάχη τα αδέλφια του, που θα συνεχίσουν τον αγώνα για την ελευθερία, παίρνουν το σκήνωμά του και το ενταφιάζουν στη γενέτειρά του Μωδεΐν, δίπλα στον τάφο του πατέρα του.
Ο Ιούδας δεν ήταν μόνο ικανός πολεμιστής και εθνικός απελευθερωτής. Αποτελεί έναν ακόμη αρχετυπικό ήρωα, που μοιράζεται κοινά χαρακτηριστικά με όλους τους άλλους ήρωες του κόσμου. Αυτά είναι η αγάπη για την ελευθερία, το αγωνιστικό φρόνημα, καθώς και η δικαιοσύνη και η εντιμότητα. Ο Ιούδας αποτελεί παράδειγμα του ανθρώπου που διαχρονικά μάχεται ενάντια σε κάθε πολιτική πράξη καταπίεσης, που στρέφεται αναίτια κατά της ελευθερίας του ανθρώπου, που θέλει να ζήσει, να εργαστεί, να εκφραστεί, να λατρέψει, χωρίς φόβο και εξωτερική επιβουλή. Είναι χαρακτηριστικό ότι όταν ο Ιούδας μιλά στους ολιγάριθμους στρατιώτες του, οι οποίοι έχουν να αντιμετωπίσουν τα πολυάριθμα στρατεύματα των αντιπάλων, που διαθέτουν πεζικό, ιππικό, ελέφαντες και πολεμικά μηχανήματα, τους λέει: «ἡμεῖς δὲ πολεμοῦμεν περὶ τῶν ψυχῶν ἡμῶν καὶ τῶν νομίμων ἡμῶν» (Μακκαβαίων Α΄, 3:21-22). Λόγια δικαιοσύνης που θα οδηγήσουν αυτο το μικρό λαό σε μεγάλη νίκη. Επίσης στα λόγια του δεν υπάρχει μισαλλοδοξία ή μένος, όσο παράξενο και αν μας φαίνεται. Η τελευταία του μάχη στην Ελασά, τον καθιστά έναν ακόμη Λεωνίδα. Ο παραλληλισμός με τον βασιλιά Λεωνίδα της Σπαρτης δεν είναι βέβαια τυχαίος. Οι ξένοι δυνάστες, τους οποίους μάχονται οι δύο πολεμιστές, έχουν κοινό χαρακτηριστικό την απληστία, που τους οδηγεί στην κατάκτηση μιας χώρας, ενώ ταυτόχρονα, ως τύραννοι, δεν σέβονται το δίκαιο, τα ήθη και τους νόμους των εθνών που κατοικούν σε αυτήν. Και βέβαια η πιο αναίσχυντη πράξη των δυναστών είναι η φυσική εξόντωση του πληθυσμού, είτε αυτή επιτυγχάνεται με βασανιστήρια και θάνατο, όπως γινόταν στο Ισραήλ της εποχής του Ιούδα, είτε με οικονομική εξόντωση, μια πολύ προσφιλή μέθοδο της πολιτισμένης πλέον εποχής μας, που δεν αντέχει και πολύ στα αίματα. Η ασυδοσία των τυράννων οδηγεί τον Ιούδα, όπως και τον Λεωνίδα πριν από αυτόν, να αποκτήσει το θάρρος να πολεμήσει χωρίς να φοβάται τον επερχόμενο θάνατο (και πιστεύω ότι αυτό είναι το μεγαλύτερο κατόρθωμα κάθε ήρωα, να ξεπεράσει δηλαδή το εγώ του -και όχι τον εαυτό του- και να θυσιαστεί για έναν ευγενή σκοπό). Θα μπορούσαμε άραγε εμείς σήμερα να αντλήσουμε πρότυπα συμπεριφοράς μέσα από παραδείγματα, όπως αυτό του Ιούδα Μακκαβαίου, χωρίς να μας διακατέχει θρησκευτικός φανατισμός; Η σύγχρονη τάση της απαξίωσης κάθε προτύπου που συνδέεται με τη θρησκεία, ένα φαινόμενο του συρμού κατά τη γνώμη μου, που φαίνεται να εκφράζει το φόβο που διακατέχει ακόμη τη Δυτική διανόηση -η οποία, ας μην ξεχνάμε, έχει βάλλει στη θέση του Θεού τη Λογική- για την “σκοτεινή” Μεσαιωνική εποχή, μας εμποδίζει να πολιτευτούμε σύμφωνα με όσα μας διδάσκει η ζωή προσώπων, όπως του Ιούδα Μακκαβαίου, μόνο και μόνο επειδή η ιστορία του, κατά ατυχή τρόπο, περιγράφεται στην Παλαιά Διαθήκη. Ωστόσο νομίζω ότι η αλγεινή περίοδος που διανύουμε θα μας επιτρέψει να θυμηθούμε ότι μερικές φορές οι λαοί πρέπει να ανατρέξουν σε πρότυπα του θρησκευτικού παρελθόντος προκειμένου να αντιμετωπίσουν τις δυσκολίες του παρόντος. Καλή ακρόαση!
Superata tellus, sidera donat
Χαράλαμπος Μαχαίρας



Σχόλια

  1. Πρότυπα ηρωϊσμού στην ιστορία μας (όπως και των άλλων λαών) μπορείς να βρεις πολλά, πχ στην Αντίσταση, στο 1821, κι αλλού. Για μένα δεν είναι απαραίτητη η θρησκεία σ αυτό, αν και μερικούς μπορεί όντως να τους βοηθάει.

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Δημοσίευση σχολίου

Δημοφιλείς αναρτήσεις

Εργασία στο μάθημα ΝΕΦ 206

Η διαδρομή του Αγίου Ιακώβου της Κομποστέλα

ΛΕΞΙΚΟ ΑΤΑΚΩΝ

Η "Ρόζα" και το ιστορικό - ιδεολογικό της υπόβαθρο

Σουηδία: βίωμα ενότητας υπό το ορθόδοξο πρίσμα

Εσπερία Θεσσαλονίκη – πολιτιστικές διαδρομές (Α΄μέρος)

κινηματογράφος-θέατρο

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ, ΙΟΥΝΙΟΣ 2011