Ο διπολισμός στην σκιαγράφηση των χαρακτήρων της καζαντζακικής πεζογραφίας - δύο αντιπροσωπευτικά παραδείγματα


 Εφορμούμενος από την πρόσφατη ανάγνωση των καζαντζακικών μυθιστορημάτων – ο Χριστός ξανασταυρώνεται  και ο Καπετάν Μιχάλης - θέλησα να αποτυπώσω στο χαρτί μερικές εύλογες παρατηρήσεις μου( στο βαθμό που μου είναι δυνατό) γύρω από βασικά δομικά και ιδεολογικά θέματα της γραφής του μεγάλου κρητικού συγγραφέα.
   Η αρχή γίνεται σ’ αυτό το άρθρο με ένα  δομικό-διαρθρωτικό ζήτημα, που γίνεται φανερό με μια πρώτη ανάγνωση του έργου: Ο διπολικός χαρακτήρας των πρωταγωνιστών των καζαντζακικών μυθιστορημάτων. Δηλαδή, με πιο απλά λόγια, ο πεζογράφος επιλέγει σε κάθε ένα σχεδόν από τα έργα του να προβάλει δύο αντίθετες θεωρήσεις του κόσμου, δύο αντίθετες ιδιοσυγκρασίες, πάντοτε αντικρουόμενες μεταξύ τους, ενσαρκωμένες μέσω των δύο κεντρικότερων χαρακτήρων των μυθιστορημάτων του. Η σύγκρουση, μάλιστα αυτή φτάνει στα άκρα, ως την φυσική εξόντωση του ιδεολογικού αντιπάλου, όπως λ.χ. στην περίπτωση του Χριστός ξανασταυρώνεται , ο πρωταγωνιστής Μανολιός. Ο Καζαντζάκης τείναι να σμιλεύει τα κεντρικά πρόσωπα του έργου του πάνω στο δίπολο: κοινωνικός αγωνιστής/επαναστάτης ιδεών έναντι τοπικού άρχοντος (εν γένει προσώπου φέροντος οποιασδήποτε μορφής εξουσία)/εκπροσώπου της καθεστηκυίας τάξης. Στο προαναφερθέν μυθιστόρημα, ο ρόλος του κοινωνικού αναμορφωτή και ηθικού διδασκάλου, χαρίζεται στον Μανολιό, ο οποίος φυσικά και ενσαρκώνει της καζαντζακικές πεποιθήσεις για το δίκαιο, την ηθική, το Θεό. Απέναντί του στέκεται μια βλοσυρή και συντηρητική μορφή, ο παπα-Γρηγόρης, στο πρόσωπο του οποίου επικεντρώνεται εν πολλοίς η κοινωνική και θρησκευτική κριτική του συγγραφέα. Καταφανής λοιπόν σε πρώτη ανάγνωση η διπολική διάρθρωση του έργου. Όμοια κατασκευή, θα δούμε παρακάτω με περισσότερες λεπτομέρειες και ο Καπετάν- Μιχάλης.
   Ωστόσο, μια συνοπτική, όσο και πλήρης επισκόπηση του θέματος, που πραγματεύεται το παρόν άρθρο, επιβάλλει μια περιορισμένης έκτασης, επισκόπηση του διπολικού αυτού συνεχούς των δύο βασικών χαρακτήρων.
  Ο πρωταγωνιστής Μανολιός, εκ προοιμίου εμφανίζεται εκπρόσωπος της ταπεινοφροσύνης και της λιτότητας (παραπέμπουσα στο ρωμαϊκό ιδεώδες της frugalitas), αρχικά εξαιτίας της κοινωνικής θέσης του ως βοσκού, μετέπειτα εξαιτίας του ότι καλείται να ενσαρκώσει το Χριστό, στην αναπαράσταση των Παθών της Μ.Εβδομάδας, ενός παραδοσιακού εθίμου του τουρκοκρατούμενου χωριού της Λυκόβρυσης, στο οποίο διαβιεί. Εμφορείται από λαϊκό αίσθημα, απόρροια της ακαλλιέργητης φύσης του, γεγονός το οποίο, μάλλον προβάλει μέσα στην αφήγηση σαν προσόν, παρά σαν μειονέκτημα. Σκιαγραφείται ως μια προσφιλής μορφή μέσα στο μυθιστόρημα, σύμφωνα με την ερμηνευτική γραμμή, που υποβάλει ο Καζαντζάκης στο έργο του. Εκμεταλλευόμενος τις τέσσερις υποστάσεις του μυθιστορήματος, ο Καζαντζάκης (κοινωνικό μυθιστόρημα, θεολογική πραγματεία, πολιτικό μανιφέστο, φιλοσοφική διατριβή/ιδεολογική διδασκαλία) προσαρμόζει αντίστοιχες ιδιότητες στον πρωταγωνιστή του. Συνεπώς, ο Μανολιός εμφανίζεται ως εκπρόσωπος της καλοσύνης και της ηθικής σε φιλοσοφικό επίπεδο, ως μια ασκητική αγγελική, αγιοποιημένη μορφή, η οποία μπολιάζεται με υπερανθρώπινες συμπεριφορές (ερημιτισμός, κατάπνιξη των ερωτικών ενστίκτων, αγαθοεργία, ασκητισμός). Τέλος, είναι ένας κοινωνικός αγωνιστής και ιδεολόγος με πολιτική ωστόσο στόχευση.
   Στον αντίποδα, προβάλλει η μορφή του παπα-Γρηγόρη, του εφημέριου της Λυκόβρυσης, του μικρασιατικού οικισμού, στον οποίο τοποθετείται η δράση του μυθιστορήματος. Είναι ο κατεξοχήν εκπρόσωπος της εκκλησιαστικής εξουσίας, η πιο απεχθής μορφή του έργου, ιδιαίτερα προς το τέλος του. Φορέας της άποψης πως ο ιερέας μπορεί να αντιλαμβάνεται το ποίμνιό του ως βιλαέτι του , τείνει να υποκαθιστά και τον ίδιο το Θεό, μιλώντας εξ ονόματός του, όπως ο ίδιος διατείνεται στην σκηνή της δολοφονίας του Μανολιού, στο κατώφλι της εκκλησίας του χωριού. Θεωρείται εκπρόσωπος της εγχώριας λογιοσύνης και εγγραμματοσύνης, ως απόφοιτος της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης. Εμφανίζεται ως εκπρόσωπος της κακίας και της ανηθικότητας, ως ηθικός αυτουργός της δολοφονίας του Μανολιού και ως προαγωγός μιας νεαράς συγχωριανής του, με δικαιολογία την σωτηρία των συμπολιτών του από τις βίαιες εξάρσεις του Αγά. Κακώς, κατά τη γνώμη μου, επιχειρείται να αντιταχθεί η έννοια του κοινωνικού αγώνα(Μανολιός) με την αντίστοιχη της θρησκευτικής δράσης(παπα- Γρηγόρης), καθώς η ιδεατή πολιτεία για την οποία γίνεται κατά βάθος λόγος οφείλει εξ ορισμού να τα συνδυάζει και τα δύο. Τέλος, ο παπάς εμφανίζει στοιχεία μισάνθρωπου, πίσω από την ιερατική του αμφίεση υποκρύπτει ένα δαιμονικό προσωπείο, η θρησκευτικότητά του είναι επομένως υποκριτική, είναι αρχομανής και δυναστικός, τόσο σε οικογενειακό επίπεδο στη σχέση του με τον αδερφό του το δάσκαλο, όσο και στη σχέση του με το ποίμνιό του, το οποίο όπως προαναφέρθηκε θεωρεί ιδιοκτησία του.
  Περνώντας τώρα συνοπτικά στον Καπετάν-Μιχάλη, ένα μυθιστόρημα, όπου περισσότερο προβάλλονται τα ιδανικά της πατρίδας, του ασυμβίβαστου ήρωα και της εγκαρτέρησης, μα προπαντώς το κεντρικό αίτημα της καζαντζακικής διανόησης, η ανάγκη για Ελευθερία. Το διπολικό συνεχές εμφανίζεται εδώ μεταξύ του αγωνιστή, υποτελή στον τουρκικό ζυγό Καπετάν- Μιχάλη, ενσαρκωτή του Αγώνα της επανάστασης, της ανδρείας του αυθορμητισμού και του λαϊκότητας, η οποία και πάλι ιδώνεται ως προτέρημα. Στον αντίποδα, εμφανίζεται ο Νουρήμπεης, εκπρόσωπος της τουρκικής εξουσίας, του Ισλάμ και της καθεστηκυίας τάξης. Καλύπτεται πίσω από ένα ψευδο-λόγιο ύφος, εμφανίζεται εκδικητικός, δειλός. Τέλος, ιδιαίτερα τονίζεται η κατακτητική του ιδιότητα, για να εξαρθεί το μεγαλείο του ρακένδυτου αγωνιστή και ιδεολόγου.
    Αυτή ήταν μια συνοπτική επισκόπηση του μεγάλου αυτού θέματος της διπολικότητας των βασικών χαρακτήρων στο καζαντζακικό μυθιστόρημα. Είναι ιδιαίτερα ελκυστικό, νομίζω να παρακολουθεί κανείς, εκτός από το κυρίαρχο ζήτημα της ιδεολογικής τοποθέτησης του συγγραφέα και αυτό των επιμέρους διαρθρωτικών/δομικών στοιχείων, που συνέχουν τα καζαντζακικά μυθιστόρηματα και τα αναγάγουν σε αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

Συντάκτης: Νίκος Μπάγκαβος

Σχόλια

Δημοφιλείς αναρτήσεις

Εργασία στο μάθημα ΝΕΦ 206

Η διαδρομή του Αγίου Ιακώβου της Κομποστέλα

ΛΕΞΙΚΟ ΑΤΑΚΩΝ

Η "Ρόζα" και το ιστορικό - ιδεολογικό της υπόβαθρο

Σουηδία: βίωμα ενότητας υπό το ορθόδοξο πρίσμα

Εσπερία Θεσσαλονίκη – πολιτιστικές διαδρομές (Α΄μέρος)

κινηματογράφος-θέατρο

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ, ΙΟΥΝΙΟΣ 2011