Οι ρίζες της θρησκείας

Η θρησκευτική πίστη είναι ένας καταφανής παραλογισμός, είναι όμως επίσης καταφανές πως κάτι σπρώχνει τους ανθρώπους στο να δημιουργούν θεούς. Η τάση αυτή είναι τόσο ισχυρή που μονοδιάστατες ερμηνείες (π.χ. η θρησκεία είναι ένα μέσο ελέγχου της μάζα από λίγους), αν και σωστές, μοιάζουν να μην μπορούν να απαντήσουν συνολικά στο ερώτημα.
Από όσα βιβλία έχω διαβάσει, αυτό που νομίζω καλύπτει περισσότερο μεθοδικά και αποτελεσματικά την προέλευση της θρησκείας είναι "Η περί θεού αυταπάτη" του Ρίτσαρντ Ντόκινς. Το κεφάλαιο "Οι ρίζες της θρησκείας" είναι ίσως η πεμπτουσία του έργου του Ντόκινς ο οποίος προσεγγίζει το ζήτημα από την σωστή, κατά την γνώμη μου, σκοπιά, απ' αυτή της εξελικτικής βιολογίας και ψυχολογίας (σίγουρα οι θεολόγοι κι οι παπάδες είναι οι πλέον αναρμόδιοι να μιλήσουν για τις ρίζες της θρησκείας).
Η θεωρία της εξέλιξης των ειδών είναι αναμφίβολα το μεγαλύτερο ανθρώπινο βήμα προς την κατανόηση του κόσμου. Με αφετηρία τις θεωρίες του Δαρβίνου ο Ντόκινς δίνει πειστικές απαντήσεις στην ανθρώπινη ροπή προς την θρησκεία. Θα προσπαθήσω να γράψω μια περίληψη του "Οι ρίζες της θρησκείας" που να διαβάζεται εύκολα, αν και σίγουρα πολύ καλύτερα θα ήταν να διαβάσετε το βιβλίο. Δεν είναι εύκολο να χωρέσεις περίπου εκατό πυκνογραμμένες σελίδες σε ένα μικρό σχετικά κείμενο κατάλληλο για ένα blog. Επίσης θυμηθείτε πως ο Ντόκινς είναι εξελικτικός βιολόγος, έτσι κάποιες λέξεις όπως "σπάταλος, δαπανηρός, παράκαμψη κλπ..." δεν θα πρέπει να ξενίζουν και να θεωρηθούν αδόκιμες.

Η δαρβινική επιταγή
Από την στιγμή που -αναμφίβολα- ο άνθρωπος είναι προϊόν δαρβινικής εξέλιξης θα πρέπει η φυσική επιλογή να άσκησε κάποια πίεση ώστε να ευνοηθεί η τάση προς την θρησκεία. Το παράξενο είναι πως η φύση ένας "μίζερος λογιστής" που τιμωρεί την σπατάλη ευνοεί κάτι τόσο δαπανηρό και σπάταλο όπως η θρησκεία; Εάν ένα άγριο ζώο συνηθίζει να επιδίδεται σε κάποια άχρηστη δραστηριότητα τότε η φυσική επιλογή θα ευνοήσει τα ανταγωνιστικά άτομα που, αντίθετα, αφιερώνουν το χρόνο και την ενεργητικότητά τους στην επιβίωση και την αναπαραγωγή. Η φύση δεν ανέχεται επιπόλαιους εξωφρενισμούς. Σε αυτήν κυριαρχεί ο ανελέητος ωφελιμισμός έστω κι αν αυτό δεν είναι πάντα φανερό. Η θρησκεία καταβροχθίζει πόρους σε τεράστια κλίμακα. Γιγάντιοι ναοί χτίζονται, ευσεβείς άνθρωποι έχουν πεθάνει και έχουν σκοτώσει για τους θεούς, αυτοτιμωρήθηκαν, έμειναν άγαμοι ή σε μοναστική σιωπή, η θρησκευτική τέχνη μονοπώλησε τα ταλέντα του μεσαίωνα και της αναγέννησης... Γιατί; Ποιο το όφελος από την θρησκεία; Γιατί οι άνθρωποι πιστεύουν, γονατίζουν, αυτομαστιγώνονται, υποκλίνονται μανιακά μπροστά σε ένα τείχος ή επιδίδονται σε άλλες δαπανηρές πρακτικές οι οποίες φθείρουν την ζωή τους και σε ακραίες περιπτώσεις την τερματίζουν;
Άμεσα πλεονεκτήματα της θρησκείας
1) Οι ενδείξεις ότι η θρησκευτική πίστη προστατεύει τους ανθρώπους από ασθένειες σχετιζόμενες με το στρες είναι λιγοστές και αδύναμες. Περιττεύει να λεχθεί ότι τέτοια ευεργετικά αποτελέσματα δεν αυξάνουν καθόλου την αληθοτιμή των ισχυρισμών της θρησκείας. Όπως είπε ο Τζόρτζ Μπέρναρντ Σόου "Το γεγονός ότι ένας πιστός είναι ευτυχέστερος από έναν σκεπτικιστή δεν σημαίνει τίποτε περισσότερο από το γεγονός ότι ο μεθυσμένος αισθάνεται ευτυχέστερος από τον ξεμέθυστο.". Μήπως η θρησκεία λοιπόν είναι πλασέμπο (εικονικό, ψεύτικο φάρμακο) που παρατείνει την ζωή μειώνοντας το στρες; Η αλήθεια είναι ότι σε πολλές περιπτώσεις η θρησκεία προκαλεί παρά καταπολεμά το στρες. Η Αμερικανίδα κωμικός Κάθυ Λάντμαν παρατηρεί: "Όλες οι θρησκείες είναι ίδιες: βασικά ενοχή με διαφορετικές γιορτές.". Σε κάθε περίπτωση η θεωρία του πλασέμπο δεν είναι αντάξια του παγκόσμιου φαινομένου της θρησκείας. Δεν έχουμε θρησκεία επειδή αυτή μείωνε τα επίπεδα του στρες των προγόνων μας.
2) Πολλοί νευροφυσιολόγοι μιλάνε για ένα θεϊκό κέντρο στον ανθρώπινο εγκέφαλο. Μάλιστα ο Μάικλ Πέρσινγκερ υποστηρίζει ότι οι εμπειρίες θρησκευτικών οραμάτων σχετίζονται με την επιληψία κροταφικού λοβού. Οι δαρβινικοί όμως επιστήμονες εξετάζουν γιατί όσοι προγονοί μας είχαν την γενετική τάση να αναπτύξουν ένα θεϊκό κέντρο επιβίωσαν και απέκτησαν περισσότερους απογόνους από τους ανταγωνιστές τους που δεν είχαν αυτή την τάση.
3) Το κατά πόσο οι θρησκείες σχεδιάζονται σκόπιμα από κυνικούς ιερείς ή άρχοντες αποτελεί ενδιαφέρον ζήτημα και πρέπει να προκαλεί την προσοχή των ιστορικών. Δεν συνιστά όμως καθαυτό δαρβινικό ερώτημα. Ο δαρβινιστής εξακολουθεί να θέλει να μάθει γιατί οι άνθρωποι είναι ευάλωτοι στα θέλγητρα της θρησκείας και συνεπώς πρόσφοροι για εκμετάλλευση από ιερείς, πολιτικούς και βασιλείς.
4) Οι θεωρίες περί επιλογής ομάδας κινούνται γύρω από την αμφιλεγόμενη ιδέα ότι η δαρβινική επιλογή επιλέγει μεταξύ ειδών ή άλλων ομάδων ατόμων. Ο Κόλιν Ρένφριου υποστηρίζει πως ο χριστιανισμός επιβίωσε μέσω κάποιας μορφής επιλογής ομάδας διότι ενίσχυσε την ιδέα της νομιμοφροσύνης και της αδελφικής αγάπης εντός της ομάδας βοηθώντας έτσι τις ομάδες θρησκευόμενων να επιβιώσουν εις βάρος λιγότερο θρησκευόμενων ομάδων.
Η θρησκεία ως παραπροϊόν
Ο Ντόκινς είναι ένας από τους όλο και περισσότερους βιολόγους οι οποίοι θεωρούν την θρησκεία παραπροϊόν (παρενέργεια, αποτέλεσμα, σύμπτωμα) κάποιου άλλου φαινομένου. Θεωρεί δηλαδή πως η θρησκεία δεν έχει άμεση επιβιωτική αξία αλλά είναι παραπροϊόν κάποιου άλλου το οποίο έχει. Για να περιγράψει καλύτερα την έννοια του παραπροϊόντος χρησιμοποιεί το παράδειγμα των νυχτοπεταλούδων.
Τα συγκεκριμένα έντομα εμφανίζουν την "αυτοκαταστροφική" συμπεριφορά να έλκονται από το φως των κεριών και των τεχνητών πηγών φωτισμού και να γίνονται παρανάλωμα του πυρός. Η φαινομενική όμως αυτοκτονία είναι μια ακούσια ανεπιθύμητη ενέργεια ή παραπροϊόν κάποιου άλλου πράγματος; Τα έντομα χρησιμοποιούν τις παράλληλες ακτίνες του ήλιου και της σελήνης (παράλληλες από την στιγμή που τα δυο αυτά φωτεινά σώματα βρίσκονται σε πολύ μεγάλη απόσταση) σαν πυξίδα. Και τις χρησιμοποιούν με τέτοιο τρόπο έτσι ώστε αυτές οι ακτίνες να φτάνουν στο αισθητήριο όργανό τους υπό γωνία 30 μοίρες. Αν κάποιο άλλο φωτεινό αντικείμενο μπει στο οπτικό τους πεδίο με ακτίνες όχι παράλληλες αλλά αποκλίνουσες (όπως οι ακτίνες του τροχού του ποδηλάτου), τότε ο τρόπος προσανατολισμού τους τα οδηγεί μέσω μιας σπειροειδούς τροχιάς κατευθείαν στην πηγή.Έτσι λοιπόν δεν πρόκειται για αυτοκτονία, αλλά για παραπροϊόν δυσλειτουργίας μια συνήθως χρήσιμης πυξίδας,

Σχόλια

Δημοφιλείς αναρτήσεις

Εργασία στο μάθημα ΝΕΦ 206

Η διαδρομή του Αγίου Ιακώβου της Κομποστέλα

ΛΕΞΙΚΟ ΑΤΑΚΩΝ

Η "Ρόζα" και το ιστορικό - ιδεολογικό της υπόβαθρο

Σουηδία: βίωμα ενότητας υπό το ορθόδοξο πρίσμα

Εσπερία Θεσσαλονίκη – πολιτιστικές διαδρομές (Α΄μέρος)

κινηματογράφος-θέατρο

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ, ΙΟΥΝΙΟΣ 2011