Οι ρίζες της θρησκείας(συνέχεια)

Αν λοιπόν η θρησκεία είναι παραπροϊόν, τότε τίνος παραπροϊόν είναι; Ποιο είναι το αντίστοιχο της συνήθειας των νυχτοπεταλούδων μα προσανατολίζονται με ουράνιες φωτεινές πυξίδες;

1) Η φυσική επιλογή οικοδομεί παιδικούς εγκεφάλους με την τάση να πιστεύουν οτιδήποτε τους λένε οι γονείς τους και οι γέροντες της φυλής. Μια τέτοια ευπειθής υπακοή έχει τεράστια σημασία για την επιβίωση: είναι ανάλογη με τον προσανατολισμό της νυχτοπεταλούδας με την σελήνη. Ωστόσο η άλλη όψη της ευπειθούς υπακοής είναι η δουλική ευπιστία με αναπόφευκτο παραπροϊόν την ευπάθεια σε μολύνσεις από "ιούς" της νόησης. Για θαυμάσιους λόγους σχετικούς με την δαρβινική επιβίωση οι παιδικοί εγκέφαλοι έχουν ανάγκη να εμπιστεύονται τους γονείς όσο και τους γηραιότερους που υποδεικνύουν οι γονείς. Αυτόματη συνέπεια αυτού είναι το ότι όποιος εμπιστεύεται αδυνατεί να διακρίνει την καλή από την κακή συμβουλή: το παιδί δεν μπορεί να γνωρίζει ότι η συμβουλή "μην τσαλαβουτάς στη γεμάτη κροκόδειλους λίμνη" είναι καλή ενώ η συμβουλή "πρέπει να θυσιάσεις μια κατσίκα όταν έχει πανσέληνο αλλιώς δεν θα έρθουν βροχές" είναι στην καλύτερη περίπτωση σπατάλη χρόνου και κατσικιών. Οι θρησκευτικοί ηγέτες έχουν πλήρη επίγνωση και της τρωτότητας του παιδικού εγκεφάλου και της σημασίας της κατήχησης εξ απαλών ονύχων.
2) Ο ψυχολόγος Πολ Μπλουμ, ένας ακόμα υποστηρικτής της άποψης πως η θρησκεία είναι παραπροϊόν, επισημαίνει το γεγονός ότι τα παιδιά έχουν φυσική τάση προς μια δυϊστική θεωρία του νου. Η θρησκεία κατά την άποψή του αποτελεί παραπροϊόν ενός τέτοιου ενστικτώδους δυϊσμού. Θεωρεί ότι εμείς οι άνθρωποι και ιδιαίτερα τα παιδιά είμαστε γεννημένοι δυϊστές. Ο δυϊστής αποδέχεται μια θεμελιώδη διάκριση μεταξύ ύλης και νου. Ο μονιστής αντίθετα πιστεύει ότι ο νους αποτελεί εκδήλωση της ύλης -του υλικού μέρους ενός εγκεφάλου ή ίσως ενός υπολογιστή- και δεν μπορεί να υπάρχει χωριστά από την ύλη. Ο δυϊστής πιστεύει ότι ο νους είναι κάποιο είδος πνεύματος το οποίο ενοικεί στο σώμα και το οποίο επομένως θα μπορούσε να αφήσει το σώμα και να υπάρξει κάπου αλλού. Οι δυϊστές πρόθυμα ερμηνεύουν τις ψυχικές νόσους ως "κατάληψη από δαιμόνια", από πνεύματα που καταλαμβάνουν το σώμα οπότε μπορούν να "εκβληθούν". Οι δυϊστές προσωποποιούν άψυχα φυσικά αντικείμενα με την παραμικρή ευκαιρία βλέποντας πνεύματα και δαίμονες ακόμα και στους καταρράκτες ή τα σύννεφα.
Ο Μπλουμ υποστηρίζει την θεωρία του με πειραματικά στοιχεία που δείχνουν ότι τα παιδιά έχουν ακόμη περισσότερες πιθανότητες να είναι δυϊστές απ' ότι οι ενήλικες, ιδιαίτερα τα πολύ μικρά παιδιά. Τούτο υποδηλώνει ότι στον εγκέφαλο έχει αναπτυχθεί μια τάση προς τον δυϊσμό και αυτό σύμφωνα με τον Μπλουμ δημιουργεί τη φυσική προδιάθεση να υιοθετούμε θρησκευτικές ιδέες.
Ο Μπλουμ θεωρεί επίσης ότι έχουμε την εγγενή προδιάθεση να είμαστε δημιουργιστές. Η φυσική επιλογή "δεν έχει διαισθητικό νόημα". Τα παιδιά τείνουν να αποδίδουν σκοπούς στα πάντα, όπως μας λέει η ψυχολόγος Ντέμπορα Κέλεμαν στο άρθρο "Είναι τα παιδιά διαιασθητικοί θεϊστές;". Τα σύννεφα υπάρχουν "για να βρέχουν". Οι μυτεροί βράχοι υπάρχουν "για να ξύνονται τα ζώα όποτε έχουν φαγούρα". Η απόδοση σκοπού στα πάντα ονομάζεται τελεολογία. Τα παιδιά ασπάζονται εκ γενετής την τελεολογία και πολλοί δεν απαλλάσσονται από αυτήν ούτε όταν μεγαλώσουν.
Ο εκ γενετής δυϊσμός και η εκ γενετής τελεολογία μας προδιαθέτουν, σε κατάλληλες συνθήκες, για την θρησκεία, όπως ακριβώς η αντίδραση της νυχτοπεταλούδας στη φωτεινή πυξίδα που προδιαθέτει για ακούσια "αυτοκτονία". Ο εγγενής δυϊσμός μας προετοιμάζει να πιστεύουμε σε μια "ψυχή" η οποία μάλλον ενοικεί στο σώμα παρά αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα του. Εύκολα λοιπόν μπορούμε να φανταστούμε ότι ένα τέτοιο πνεύμα μεταβαίνει κάπου αλλού μετά το θάνατο του σώματος. Επίσης εύκολα μπορούμε να διανοηθούμε την ύπαρξη μιας θεότητας ως καθαρού πνεύματος - όχι ως αναδυόμενη ιδιότητα πολύπλοκης ύλης, αλλά ως κάτι που υπάρχει ανεξάρτητα από την ύλη. Είναι ακόμα πιο προφανές ότι η παιδική τελεολογία μας προετοιμάζει για την θρησκεία. Εάν όλα έχουν ένα σκοπό, τίνος είναι ο σκοπός; Του θεού φυσικά.
Γιατί όμως η φυσική επιλογή ευνόησε τον δυϊσμό και την τελεολογία στους εγκεφάλους των προγόνων μας και των παιδιών τους; Ποιο είναι το δαρβινικό πλεονέκτημα του να γεννιόμαστε δυϊστές και τελεολόγοι;
Ο Ντόκινς βρίσκει τις ρίζες του δυϊσμού και της τελεολογίας στην λεγόμενη "προθετική στάση". Η πρόβλεψη της συμπεριφοράς των όντων του κόσμου μας είναι σημαντική για την επιβίωσή μας, θα αναμέναμε δε η φυσική επιλογή να έχει διαμορφώσει τους εγκεφάλους μας έτσι ώστε να το επιτυγχάνουν με αποτελεσματικότητα και ταχύτητα. Μήπως ο δυϊσμός και η τελεολογία μας εξυπηρετούν σε κάτι τέτοιο; Μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα αυτή την υπόθεση αν ανατρέξουμε σε ότι ο Ντάνιελ Ντενέτ έχει ονομάσει προθετική στάση. Αν έρθετε αντιμέτωποι με μια τίγρη καλά θα κάνετε να μην καθυστερήσετε να προβλέψετε την πιθανή συμπεριφορά της. Μη νοιαστείτε για τις φυσικές αρχές που διέπουν τα μόριά της (φυσική στάση), ούτε για το σχέδιο των μελών της των δοντιών και των νυχιών της (στάση του σχεδίου). Ο ταχύτερος τρόπος για να μαντέψετε την συμπεριφορά της είναι να ξεχάσετε την φυσική και την φυσιολογία και να επικεντρωθείτε κατευθείαν στις επιθετικές της προθέσεις.
Είναι λογικό να υποθέσουμε πως η προθετική στάση έχει επιβιωτική αξία ως εγκεφαλικός μηχανισμός ο οποίος επιταχύνει την λήψη αποφάσεων σε δύσκολες περιστάσεις και σε κρίσιμες κοινωνικές καταστάσεις. Εξοικονομεί χρόνο που είναι ίσως σημαντικός για την επιβίωση ή μάλλον καλύτερα παίζει σημαντικότατο ρόλο στην επιτάχυνση της πρόβλεψης της συμπεριφοράς όντων τα οποία έχουν ουσιαστική σημασία για την επιβίωση όπως είναι οι θηρευτές ή οι πιθανοί σύντροφοι.
Εκτός από τις δύο βασικές υποθέσεις για το ποιου φαινομένου είναι παραπροϊόν η θρησκεία (ευπειθείς υπακοή και δυϊσμός, τελεολογία) ο Ντόκινς αναφέρει και κάποιες άλλες που για μένα έχουν ενδιαφέρον.
3) Ο Ντενέτ έχει εκφράσει την ιδιαίτερα ελκυστική άποψη ότι ο παραλογισμός της θρησκείας πιθανόν αποτελεί παραπροϊόν ενός ειδικού εγγενούς μηχανισμού ανορθολογικότητας στον εγκέφαλό μας: της τάσης μας να ερωτευόμαστε. Οι εξελικτικοί ψυχολόγοι συμφωνούν ότι ο παράλογος κεραυνοβόλος έρωτας ίσως είναι ένας μηχανισμός που εξασφαλίζει την αμοιβαία αφοσίωση και πίστη των γονέων τουλάχιστον για όσο χρόνο απαιτεί η από κοινού ανατροφή ενός παιδιού. Ο ίδιος ο Ντόκινς σε μια μελέτη του το 1993 παρατηρούσε πως τα συμπτώματα που παρουσιάζει ένα άτομο "προσβεβλημένο" από θρησκεία ενδέχεται να θυμίζουν εκπληκτικά τα συμπτώματα που συνήθως συνδέονται με τη σεξουαλική επιθυμία. Αυτή είναι μια εξαιρετικά ισχυρή δύναμη στον εγκέφαλο και δεν πρέπει να εκπλήσσει το γεγονός ότι κάποιοι "ιοί" έχουν εξελιχθεί με τρόπο τέτοιο ώστε να την εκμεταλλεύονται. Το ισοδύναμο του προσανατολισμού μιας πεταλούδας με βάση τη φωτεινή πυξίδα της είναι η φαινομενικά παράλογη αλλά χρήσιμη συνήθεια να ερωτευόμαστε ένα και μόνο ένα μέλος του αντίθετου φύλου. Το παραπροϊόν λόγω δυσλειτουργίας, ισοδύναμο με το πέταγμα προς τη φλόγα του κεριού, είναι να ερωτευόμαστε τον Ιεχωβά (ή την Παρθένο ή την όστια ή τον Αλλάχ) και να προβαίνουμε σε παράλογες πράξεις με κίνητρο έναν τέτοιο έρωτα. Εδώ να προσθέσω πως δεν είναι σπάνιες οι περιπτώσεις που μετά από κάποια ερωτική ματαίωση, απογοήτευση οι άνθρωποι στρέφονται στην θρησκεία.
4) Ο βιολόγος Λιούις Βόλπερτ εκφράζει την άποψη ότι μια παράλογα ισχυρή πεποίθηση προφυλάσσει από την αστάθεια του νου και προτάσσει το επιχείρημα: εάν οι πεποιθήσεις που έσωζαν ζωές δεν ήταν ισχυρές αυτό θα σήμαινε μειονεκτήματα κατά την πρώιμη εξέλιξη του ανθρώπου. Θα συνιστούσε σοβαρό μειονέκτημα, για παράδειγμα, εάν άλλαζε κανείς συνεχώς γνώμη την ώρα που κυνηγούσε ή κατασκεύαζε εργαλεία.
5) Στο βιβλίο του "Κοινωνική Εξέλιξη" ο Ρόμπερτ Τρίβερς ανέπτυξε περισσότερο την εξελικτική του θεωρία περί αυτοεξαπάτησης. Η αυτοεξαπάτηση είναι η απόκρυψη της αλήθειας από τον συνειδητό νου ώστε να διαφεύγει αποτελεσματικότερα την προσοχή των άλλων. Στο δικό μας είδος αναγνωρίζουμε πως οι λοξές ματιές, οι ιδρωμένες παλάμες και οι σπασμένες φωνές μαρτυρούν πιθανόν την αγωνία που συνοδεύει τη συνειδητή γνώση της επιχειρούμενης εξαπάτησης. Όταν κάποιος παύει να έχει συνείδηση της εξαπάτησης που διαπράττει, κρύβει τέτοια σημάδια από τον παρατηρητή, Μπορεί να ψεύδεται χωρίς την νευρικότητα που συνοδεύει την εξαπάτηση.
Στο τέλος του κεφαλαίου "Οι Ρίζες της θρησκείας" ο Ντόκινς απαντάει στο ερώτημα αν ο παιδικός νους είναι ευάλωτος σε μολύνσεις από νοητικούς "ιούς", γιατί να προσβάλλεται από αυτόν τον ιό και όχι κάποιον άλλον. Μήπως κάποιοι ιοί διαθέτουν ιδιαίτερη ικανότητα να προσβάλλουν ένα ευάλωτο νου; Και κάπου εδώ παραθέτει την δικιά του, από την δεκαετία του '70, θεωρία των μιμιδίων. Τα μιμίδια αποτελούν θεμελιώδεις μονάδες-φορείς πολιτισμικής κληρονομιάς (τραγούδια, τρόποι συμπεριφοράς, μόδα, επιστημονικές ιδέες, θρησκευτικές πεποιθήσεις/δοξασίες, κτλ), οι οποίες μεταδίδονται από τον ένα εγκέφαλο στο άλλο. Ο όρος εισήχθη κατ' αναλογία προς το γονίδιο, τη βασική μονάδα γενετικής πληροφορίας. Ο πολιτισμός εξελίσσεται και μεταδίδεται από γενιά σε γενιά, όπως ακριβώς συμβαίνει και με τα γονίδια στο φυσικό κόσμο. Τα μιμίδια δεν κληρονομούνται μέσω του αίματος αλλά μέσω της επικοινωνίας, των εθίμων, της γλώσσας, της κουλτούρας γενικότερα, από τα γηραιότερα προς τα νεότερα μέλη κάθε κοινωνίας.
Ο Ντόκινς λοιπόν εισάγει την μιμιδιακή θεωρία της θρησκείας και υποστηρίζει πως μερικές θρησκευτικές ιδέες επιβιώνουν επειδή είναι συμβατές με άλλα μιμίδια, ήδη πολυάριθμα στην μιμιδιακή δεξαμενή - ως τμήματα ενός μιμιπλέγματος. Παραθέτει ένα κατάλογο θρησκευτικών μιμιδίων τα οποία θα μπορούσαν να έχουν επιβιωτική αξία στην μιμιδική δεξαμενή είτε λόγω απολύτου "προσόντος" είτε λόγω συμβατότητας με κάποιο μιμιπλέγμα: π.χ. "Θα ζήσεις μετά θάνατον.", "Εάν πεθάνεις ως μάρτυρας θα έχεις ειδική μεταχείριση μετά θάνατον.", "Η θρησκευτική πίστη (πίστη χωρίς αποδείξεις) είναι αρετή - όσο περισσότερο αψηφάς τις αποδείξεις τόσο πιο ενάρετος είσαι", "Οι πάντες ακόμα και όσοι δεν έχουν θρησκευτικές πεποιθήσεις, πρέπει να τρέφουν γι' αυτές αναμφισβήτητο σεβασμό απ' ότι για άλλα είδη πεποιθήσεων", "Υπάρχουν κάποια αλλόκοτα πράγματα (Αγία Τριάδα, μετουσίωση, ενσάρκωση) τα οποία δεν προορίζονται να γίνουν κατανοητά από εμάς - μην προσπαθήσεις καν να κατανοήσεις κάποιο από αυτά - μάθε να κρατάς την πληρότητα - αναλογίσου πόσο προστατευτική θα αποδεικνυόταν για τη μιμιδιακή επιβίωση η σφοδρή καταδίκη της λογικής"... κλπ.
Ο Ντόκινς αναφέρεται στον ανθρωπολόγο Πασκάλ Μπόϊερ ο οποίος επισκέφθηκε και μελέτησε τους Φανγκ του Καμερούν οι οποίοι πιστεύουν ότι οι μάγισσες έχουν ένα επιπλέον εσωτερικό ζωόμορφο όργανο με το οποίο πετούν τις νύχτες και καταστρέφουν τη σοδειά άλλων ανθρώπων ή δηλητηριάζουν το αίμα τους. Ο Μπόϊερ λοιπόν ανέφερε αυτή την ιστορία στην διάρκεια ενός δείπνου σε ένα κολέγιο του Κέμπριτζ όταν κάποιος διακεκριμένος θεολόγος τον ρώτησε "Πως εξηγείται το ότι οι άνθρωποι μπορούν να πιστεύουν σε τέτοιες ανοησίες;". Έκανε λοιπόν αυτή την ερώτηση κάποιος άνθρωπος ο οποίος πιστεύει:
Την εποχή των προγόνων, ένας άντρας γεννήθηκε από παρθένο μητέρα χωρίς τη συμμετοχή βιολογικού πατέρα.
Ο ίδιος απάτωρ άντρας είπε κάποτε "βγες έξω" σε ένα φίλο του ονόματι Λάζαρο ο οποίος ήταν νεκρός αρκετές μέρες και είχε αρχίσει αν μυρίζει άσχημα και ο Λάζαρος αναστήθηκε αμέσως.
Ο απάτωρ άντρας επανήλθε και ο ίδιος στη ζωή τρεις μέρες μετά την ταφή του.
Σαράντα ημέρες αργότερα ο απάτωρ άντρας ανέβηκε στην κορυφή ενός λόφου και "ανελήφθη" στους ουρανούς.
Αν σιγομουρμουρίσεις κάτι ή ακόμη και αν το πεις από μέσα σου, ο απάτωρ άντρας και ο "πατέρας" του -που είναι επίσης και ο εαυτός του- θα εισακούσει τη σκέψη σου και ίσως δράσει αναλόγως. Έχει μάλιστα την ικανότητα να ακούει τις σκέψεις όλων των ανθρώπων στον κόσμο ταυτόχρονα.
Ότι και να κάνεις, κακό ή καλό, ο ίσιος απάτωρ άνδρας τα βλέπει όλα, έστω κι αν δεν τα βλέπει κανείς άλλος. Μπορείτε να ανταμειφθείτε ή να τιμωρηθείτε αναλόγως, ακόμη και μετά θάνατον.
Η παρθένος μητέρα του απάτορος άνδρα ουδέποτε πέθανε αλλά το σώμα της "μετέστη" στους ουρανούς.
Το ψωμί και το κρασί εάν ευλογηθούν από ιερό πρόσωπο (το οποίο πρέπει απαραιτήτως να διαθέτει όρχεις), γίνονται το σώμα και το αίμα του απάτορος άντρα.

Σχόλια

Δημοφιλείς αναρτήσεις

Εργασία στο μάθημα ΝΕΦ 206

Η διαδρομή του Αγίου Ιακώβου της Κομποστέλα

ΛΕΞΙΚΟ ΑΤΑΚΩΝ

Η "Ρόζα" και το ιστορικό - ιδεολογικό της υπόβαθρο

Σουηδία: βίωμα ενότητας υπό το ορθόδοξο πρίσμα

Εσπερία Θεσσαλονίκη – πολιτιστικές διαδρομές (Α΄μέρος)

κινηματογράφος-θέατρο

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ, ΙΟΥΝΙΟΣ 2011